Jesteś tutaj:


Start Struktura Mszy św.

Struktura Mszy Świętej - Liturgia Ofiary (Eucharystyczna) Drukuj Email
Spis treści
Struktura Mszy Świętej
Obrzędy wstępne
Liturgia Słowa Bożego
Liturgia Ofiary (Eucharystyczna)
Obrzedy końcowe
Wszystkie strony

Liturgia ofiary wraz z ucztą eucharystyczną wywodzi się z Wieczer­nika. Tam "Chrystus ustanowił w czasie Ostatniej Wieczerzy ofiarę i ucztę paschalną, przez którą staje się ciągle obecna w Kościele ofia­ra krzyĹźa, gdy kapłan, przedstawiający Chrystusa Pana, spełnia to, co sam Pan uczynił i polecił spełniać uczniom na swoją pamiątkę" (OWMR 48).

Układ liturgii ofiary jest rozwinięciem obrzędowym gestów i słów Chrystusa z Ostatniej Wieczerzy.

Dary ofiarne są tak zwaną materią Mszy świętej. Są nimi chleb pszenny i wino z małą domieszką wody, zgodnie ze starochrześcijań­skim zwyczajem, wziętym z Ĺźycia codziennego. Na Zachodzie od VIII wieku zaczęto konsekrować wyłącznie chleb niekwaszony, naśladując Ostatnią Wieczerzę. U Greków zachował się zwyczaj konsekrowania chleba kwaszonego. W dawnych czasach chleb miał formę spłaszczoną i okrągłą. Taki chleb łatwo moĹźna było łamać przed Komunii świętą. W IX zapoczątkowane były, a od XII wieku znane juĹź w całym Koś­ciele komunikanty bardzo małych rozmiarów. Na hostiach pojawił się wytłoczony wizerunek Chrystusa, a póĹşniej coraz inne postacie i sym­bole. W średniowieczu wypiekanie chlebów ofiarnych odbywało się bar­dzo uroczyście. Podczas wypiekania hostii i komunikantów, kapłani oraz diakoni, zwłaszcza w klasztorach, ubrani w humerały i alby, śpiewali psalmy.

Chleb i wino, jako powszechne artykuły spoĹźywcze wyobraĹźają sa­mego ofiarodawcę, który wiele starań i pracy musiał podjąć, aby je wyprodukować. Są one takĹźe symbolem Chrystusa. Nazywał siebie chle­bem, który z nieba zstąpił (J 6,51), winnym szczepem łączącym wiele gałązek (J 15,1), który jako Głowa Mistycznego Ciała, jednoczy liczne członki Kościoła w jedno. Tę jedność symbolizuje przede wszystkim chleb, który powstał z wielu ziaren pszennych jako jedna całość oraz wino pochodzące z wielu winogron.

Dzisiaj wymagania są następujące: "Idąc za przykładem Chrystusa, Kościół zawsze uĹźywał do odprawiania uczty Pańskiej chleba i wina z wodą. Chleb, którego uĹźywa się do sprawowania Eucharystii, powi­nien być czysto pszenny, świeĹźo wypieczony, zgodnie ze staroĹźytną tradycją Kościoła łacińskiego. Natura znaku domaga się tego, by ma­teria służąca do sprawowania Eucharystii miała wygląd pokarmu. Wynika stąd, Ĺźe chleb eucharystyczny, jakkolwiek niekwaszony i w formie tradycyjnej, powinien być tak sporządzony, aby kapłan w czasie Mszy z ludem mógł rzeczywiście przełamać hostię na kilka części i rozdzielić przynajmniej niektórym wiernym. Nie wyklucza się jednak małych hos­tii, gdy wymaga tego większa liczba przyjmujących Komunię św. lub inne racje duszpasterskie. Czynność łamania chleba, która w okresie apostolskim dała nazwę Eucharystii, wyraĹşniej ujawni moc i wymowę znaku jedności wszystkich w jednym chlebie. Będzie teĹź znakiem mi­Ĺ‚ości, poniewaĹź jeden chleb dzieli się między braci. Wino do celebrowania Eucharystii powinno być z owocu winnego krzewu, naturalne i czyste, to jest bez jakichkolwiek dodatków obcych substancji" (OWMR 281-286).

Zmieszanie wina z wodą, według Apokalipsy (17,15), oznacza zjed­noczenie Chrystusa z wiernymi. MoĹźe ono oznaczać takĹźe zjednoczenie natury Boskiej z naturą ludzką w Chrystusie, albo jeszcze krew i wo­dę, jakie wypłynęły z przebitego Boku Chrystusa na krzyĹźu (Sob. Tryd.).

~

Przygotowanie darów pierwotnie było obrzędem prostym. Dary przeznaczone do przeistoczenia składano na ołtarzu. Na ogół wierni łączyli łączyli z tym ofiary na utrzymanie kleru, na potrzeby kościoła i ubogich. Za Konstantyna Wielkiego († 337) np. składano: chleb, wi­no, winogrona, oliwę, ser, mleko, owoce, kwiaty, a w póĹşniejszych cza­sach pieniądze lub kosztowności. Forma składania darów była róĹźna, w zaleĹźności od zwyczajów miejscowych. Na terenie Galii np. wierni składali dary przed Mszą św.; w Afryce podczas Mszy św.; w Rzymie duchowieństwo odbierało dary od wiernych; czasem formowała się pro­cesja z darami.

Obecnie przygotowanie darów rozpoczyna się od przygotowania oł­tarza. Rozkłada się na nim korporał, puryfikaterz, kielich i mszał. Na­stępnie przynosi się dary ofiarne. Dobrze jest, gdy chleb i wino przy­noszą wierni, a kapłan lub diakon odbiera je od nich w odpowiednim miejscu i składa na ołtarzu. Towarzyszą temu odpowiednie formuły modlitewne. ChociaĹź wierni nie przynoszą własnego chleba i wina, to jednak sam obrzęd przynoszenia darów zachowuje swoją moc i znacze­nie duchowe (OWMR 49). Kapłan unosząc patenę z chlebem nad oł­tarzem mówi: "Błogosławiony jesteś, Panie, BoĹźe wszechświata, bo dzięki Twojej hoj­ności otrzymaliśmy chleb, który jest owocem ziemi i pracy rąk ludzkich; Tobie go przynosimy, aby stał się dla nas chlebem Ĺźycia". Lud na to odpowiada: "Błogosławiony jesteś, BoĹźe, teraz i na wieki". Kapłan lub diakon wlewając do kielicha wino i nieco wody, mówi: "Przez to misterium wody i wina daj nam, BoĹźe, udział w bóstwie Chrystusa, który przyjął nasze człowieczeństwo". Kapłan unosząc nieco kielich nad ołtarzem, mówi: "Błogosławiony jesteś, Panie, BoĹźe wszechświata, bo dzięki Twojej hojności otrzymaliśmy wino, które jest owocem winnego krzewu i pracy rąk ludzkich; Tobie je przynosimy, aby stało się dla nas napojem duchowym". Wszyscy odpowiadają na to: "Błogosławiony jesteś, BoĹźe, teraz i na wieki".

Modlitwy powyĹźsze mają charakter dziękczynny, a symbo­lika ich jest prosta i zrozumiała.

~

Śpiew podczas przygotowania darów ofiarnych składa się z antyfony i psalmu. Psalm śpiewa solista lub schola, a antyfonę powtarzają wszyscy. Śpiew ten sięga co najmniej końca IV w. Śpiewano wówczas tak długo, jak długo trwała procesja z darami (Ordo Romanus I). Gdy póĹşniej zanikał zwyczaj procesji z darami, to i śpiew ulegał skracaniu, aĹź w XI w. pozostała samam tylko antyfona, zwana Offertorium.

Dzisiaj "procesji z darami towarzyszy śpiew przy składaniu darów; trwa on przynajmniej do momentu złoĹźenia darów na ołtarzu. Zasady określające sposób wykonania śpiewu są takie same jak przy śpiewie na wejście (nr 26). Opuszcza się jednak antyfonę na składanie darów, gdy się jej nie śpiewa" (OWMR 50). Śpiew na przygotowanie darów ofiarnych moĹźna zastąpić pieśnią naboĹźną.

~

Zbieranie ofiar (składka) jest prastarym zwyczajem, który w ciągu wieków przybierał róĹźne formy. Dzisiaj zbiórka ofiar odbywa się podczas obrzędu przygotowania darów ofiar­nych. Wstęp do mszału powiada: "Przyjmuje się takĹźe pieniądze lub inne dary na rzecz ubogich lub na potrzeby kościoła, przyniesione przez wiernych lub zebrane w kościele; dlatego dary te umieszcza się w odpowiednim miejscu, lecz poza stołem eucharystycznym" (OWMR 49). Dar złoĹźony symbolizuje ofiarodawcę, gdyĹź jest cząstką jego samego, jego trudu, pracy i zabiegów.

~

Okadzenie darów i obmycie rąk. "Dary złoĹźone na ołtarzu oraz sam ołtarz moĹźna okadzić, by w ten sposób wyrazić znakiem, Ĺźe mod­litwa i ofiara Kościoła wznosi się jak dym kadzielny przed oblicze Boga. Po okadzeniu darów i ołtarza, diakon lub ktoś z asysty mogą okadzić równieĹź kapłana i lud" (OWMR 51).

Potem kapłan obmywa ręce. Kiedyś po przyjęciu darów przyniesio­nych przez lud, obmycie rąk było konieczne. Dzisiaj obrzęd ten ma znaczenie symboliczne i wyraĹźa pragnienie wewnętrznego oczyszczenia, co wyraĹźa towarzysząca modlitwa: "Obmyj mnie, Panie, z mojej winy i oczyść mnie z grzechu mojego".

Modlitwa nad darami (oratio super oblata) kończy obrzędy przygo­towania darów. Po obmyciu rąk kapłan wzywa lud do modlitwy: "Módlcie się, aby moją i waszą Ofiarę przyjął Bóg, Ojciec wszech­mogący". Lud odpowiada: "Niech Pan przyjmie Ofiarę z rąk twoich na cześć i chwałę swojego imienia, a takĹźe na poĹźytek nasz i całego Kościoła świętego".

PoniewaĹź dowolnie wprowadzane zmiany w tym wezwaniu (np.: aby naszą wspólną Ofiarę) są dogmatycznie błędne (bo identyfikują władzę święceń z kapłaństwem powszechnym wiernych), dlatego zostały zabro­nione (zob. Instrukcja Episkopatu Polski z 11 grudnia 1980 r.).

Sprawujący liturgię eucharystyczną jest, jako szafarz tej Ofiary, au­tentycznym kapłanem dokonującym na mocy specjalnej władzy święceń prawdziwego aktu ofiarnego, który prowadzi ludzi do Boga, wszyscy zaś, którzy w Eucharystii uczestniczą, nie składają ofiary tak jak on, lecz składają wraz z nim, na mocy kapłaństwa powszechnego wiernych, swoje duchowe ofiary, które wyraĹźa chleb i wino od momentu złoĹźe­nia ich na ołtarzu.

Wezwanie: Módlcie się, aby moją i waszą Ofiarę... (Orate, fratres), znalazło się w księgach liturgicznych w VIII wieku. Biskup formułę tę wypowiadał po procesji z darami, łącząc swoją ofiarę z ofiarą kleru i ludu (ut meum ac vestrum sacrificium). OdpowiedĹş ludu: Niech Pan przyjmie... (Suscipiat) pojawiło się póĹşniej, w XI w. Zamiast Suscipiat odmawiano takĹźe inną modlitwę lub psalm. Przed pojawieniem się Ora­te, fratres, celebrans zaraz po złoĹźeniu darów przez wiernych odmawiał Modlitwę nad darami, którą nazywano wtedy Oratio super oblata. Na­tomiast nazwa Secreta jest pochodzenia gallikańskiego, gdzie odmawia­no ją po cichu (secrete). W liturgii rzymskiej występuje dopiero od przełomu IX/X w. (Ordo Rom. V nr 58). Dziś odmawia się ją lub śpiewa głośno i przywrócono pierwotną nazwę. Modlitwa (Oratio) nad darami w swojej treści nawiązuje do obchodzonego misterium, do symboliki darów i ich przeznaczenia, np.: "Wszechmogący BoĹźe, pełni wielkanocnej radości składamy Tobie Ofiarę, przez którą Kościół odradza się do nowego Ĺźycia, i nieustannie się karmi".

~

Modlitwa eucharystyczna
W modlitwie eucharystycznej liturgia ofiary osiąga swój szczyt. Jest ona centralną i kulminacyjną częścią całej akcji liturgicznej. Wielki szacunek dla Modlitwy eucharystycznej i dla misterium, prowadziło do zwyczaju cichego jej odmawiania od wczesnego średniowiecza, co póĹş­niej stało się zasadą. W Ordo Romanus V, z końca IX w. czytamy: "celebrans tacito intrat in canonem" (celebrans przystępuje do cichego odmawiania kanonu), a w Ordo Romanus XV (nr 58) z przełomu IX na X wiek znajduje się polecenie tak cichego odmawiania Kanonu mszalnego, "ut a circumstantibus altare tantum audiatur" (aby tylko ota­czający ołtarz mogli słyszeć). I tak Kanon rzymski zakryły dwie zasło­ny: łacina i ciche odmawianie. Wierni nie mogli go ani słyszeć, ani rozumieć, nawet w poblĹźu ołtarza. "Zasłony" te zdjęła dopiero ostatnia reforma liturgiczna. Pierwszą usunięto w 1965 r. przez zezwolenie na głośne odmawianie Kanonu, a drugą w 1967 r. przez wpowadzenie ję­zyków narodowych.

Po wielu staraniach i prośbach kierowanych do Stolicy Świętej, pa­pieĹź Paweł VI w 1968 r. wprowadził do liturgii mszalnej trzy nowe Modlitwy eucharystyczne. Odtąd celebrans miał moĹźliwość wyboru:

  • na pierwszym miejscu pozostał czcigodny i staroĹźytny Kanon Rzymski, który od papieĹźa Grzegorza Wielkiego († 604) rozpowszech­nił się w całym Kościele zachodnim i do 1968 roku był w liturgii za­chodniej jedyną Modlitwą eucharystyczną. Obecnie zalecany jest na niedziele, uroczystości i święta.
  • na drugim miejscu znalazła się Modlitwa eucharystyczna będąca przeróbką kanonu Hipolita Rzymskiego, z początku III w., dlatego na­zywa się ją modlitwą epoki męczenników. Ma ona charakter chrystolo­giczny i nowotestamentalny. Jej własną prefację moĹźna traktować jako zwykłą i stosować do innych Modlitw eucharystyczmych. MoĹźna rów­nieĹź zastępować ją innymi prefacjami. Stosować moĹźna ją bez ogra­niczeń, uwzględniając prefację własne i ewentualnie okresowe.
  • trzecia Modlitwa eucharystuczna jest nową kompozycją, wzorowaną na liturgii gallikańskiej. Nawiązuje ona do działania Osób Trójcy Prze­najświętszej w historii zbawienia. Bardzo przejrzyście ułoĹźone zostały jej elementy składowe. Przy jej stosowaniu moĹźna posłuĹźyć się róĹźnymi prefacjami, bez ograniczeń. Z powodu swej przejrzystości nadaje się szczególnie do odmawiania w Mszach z ludem w niedziele i święta.
  • czwarta Modlitwa eucharystyczna istotne części otrzymała z liturgii wschodniej św. Bazylego. Ma ona prefację nieodłączną, dlatego nie stosuje się jej w dni, w które obowiązuje prefacja własna. Nazywa się ją modlitwą historii zbawienia, poniewaĹź zawiera jej zarys. Stąd teĹź nie stosuje się jej gdy odmawia się wyznanie wiary, które równieĹź zawiera zarys historii zbawienia. Jej stosowanie zalecane jest w Mszach dla za­awansowanych w znajomości Pisma świętego.

Powyższe Modlitwy eucharystyczne miały czasem pewne zmiany lub wstawki tekstowe. Kanon rzymski zachował swoje zmiany w Communicantes (Zjednoczeni z całym Kościołem) i w Hanc igitur (Prosimy Cię, Panie) w najważniejsze obchody liturgiczne i w Mszach obrzędowych. Natomiast Modlitwy eucharystyczne II i III mają specjalne wstawki modlitewne na Msze za zmarłych.

Nowy Mszał Rzymski dla diecezji polskich z 1986 r. przyniósł dal­sze wzbogacenie pod tym względem. Do pierwszych trzech Modlitw eucharystycznych wprowadzono wspomnienie tajemnicy dnia. W Kano­nie rzymskim wspomnienie to ma swoje tradycyjne miejsce: Communicantes, a w Modlitwach II i III: "Dlatego stajemy przed Tobą". Wspo­mnienie takie mają następujące obchody liturgiczne:

  • niedziele
  • uroczystość BoĹźego Narodzenia i cała oktawa
  • uroczystość Objawienia Pańskiego
  • Msza Wieczerzy Pańskiej
  • od Wigilii Paschalnej do drugiej Niedzieli Wielkanocy
  • uroczystość Wniebowstąpienia Pańskiego
  • niedziela Zesłania Ducha Świętego
  • uroczystość Zwiastowania Pańskiego
  • święto Przemienienia Pańskiego
  • rocznica konsekracji własnego kościoła
  • uroczystość Narodzenia św. Jana Chrzciciela
  • uroczystość Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny
  • uroczystość Wszystkich Świętych
  • uroczystość Niepokalanego Poczęcia Najśw. Maryi Panny

Po przeistoczeniu w Modlitwach eucharystycznych równieĹź są wsta­wki modlitewne, zwłaszcza w niszach obrzędowych:

  • od Wigilii Paschalnej do drugiej Niedzieli Wielkanocy (za nowo ochrzczonych),
  • przy udzielaniu chrztu,
  • przy udzielaniu bierzmowania,
  • za nowoĹźeńców.

W Mszale rzymskim dla diecezji polskich ilość Modlitw eucharys­tycznych została zwiększona do dziesięciu:

  • piąta z rzędu Modlitwa eucharystyczna tworzy jedną całość ze swoją prefacją, dlatego nie moĹźna jej odmawiać, gdy przepisana jest prefacja własna. Posiada prefację w czterech wersjach (A, B, C, D), którym odpowiada modlitwa wstawiennicza za Kościół, równieĹź w czte­rech wersjach (A, B, C, D) i które trzeba łączyć A z A itd. Modlitwę tę zawsze trzeba odmawiać razem z prefacją. MoĹźna stosować ją nawet wówczas, gdy rubryki przepisują prefację okresową.
  • dwie następne Modlitwy eucharystyczne związane są z tajemnicą pojednania, dlatego stosuje się je w Wielkim Poście, oraz w Mszach o KrzyĹźu św., o pojednaniu itp. Obie posiadają własną prefację, lecz w ich miejsce moĹźna uĹźyć innych prefacji, ale takich których tematem jest pokuta i pojednanie.
  • dalsze trzy Modlitwy eucharystyczne przystosowane są do Mszy odprawianych dla dzieci. Uwzględniają one wiek i stopień przygoto­wania dzieci do udziału w Mszy świętej. Dlatego teĹź duszpasterz wy­biera tę Modlitwę, która najlepiej odpowiada konkretnej grupie dzieci. Stosowanie jednak tych Modlitw eucharystycznych ma się ograniczać tylko do Mszy dla dzieci. Dla umoĹźliwienia dzieciom czynnego udziału, wprowadzono większą ilość aklamacji. Zadaniem Mszy dla dzieci jest umoĹźliwienie im czynnego i owocnego udziału oraz przygotowanie ich do udziału w Mszach dla dorosłych. Trzeba mieć na uwadze fakt, Ĺźe dzieci rosną i w pewnym momencie będą musiały samodzielnie brać udział w zwykłej Mszy, odprawianej dla wszystkich.

Główną ideą Modlitw eucharystycznych jest dziękczynienie za zbaw­cze dzieła BoĹźe dokonane w historii, a zarazem wiel­bienie Ojca niebieskiego przez Chrystusa, w Duchu Świętym. Podkreś­lona jest w nich rola Ducha Świętego zarówno przy spełnianiu Naj­Ĺ›więtszej Ofiary, jak i przy jej owocowaniu w Ĺźyciu, to jest przy jed­noczeniu i uświęcaniu ludu BoĹźego. Mocniej podkreślona jest teĹź sku­teczność Ofiary eucharystycznej, która winna się wyraĹźać w jedności i miłości, w dojrzewaniu człowieka do tego, by stawał się darem ofiar­nym dla Ojca niebieskiego. Cechuje je otwarty i pełny optymizmu sto­sunek do świata. Świat jest bowiem dziełem BoĹźej miłości, odkupiony przez Chrystusa, nieustannie uświęcany i doskonalony przez Ducha Świętego. Budzą poczucie odpowiedzialności za bliĹşniego, za wszystkich chrześcijan, za szukających Boga i za wszystkich ludzi dobrej woli. AngaĹźują wiernych do czynnego udziału przez aklamację, wyznanie wiary w obecność Chrystusa w Eucharystii i przez końcowe Amen.

W Modlitwie eucharystycznej wyróĹźnia się następujące części:

              • Dialog przed prefacją rozpoczyna Modlitwę eucharystyczną. Kapłan przypomina najpierw obecność Pana, następnie wzywa lud, aby wzniósł serca do Boga (Lam 3,41; Koi 3,1-3) w modlitwie i dziękczynieniu. Kapłan łączy się z ludem we wspólnej modlitwie, którą w imieniu ca­Ĺ‚ego zgromadzenia kieruje do Boga Ojca przez Jezusa Chrystusa. Całe zgromadzenie łączy się z Chrystusem w głoszeniu wielkich dzieł BoĹźych (OWMR 54). Dialog wstępny brzmi:
                "Pan z wami"
                -"I z duchem twoim"
                "W górę serca"
                -"Wznosimy je do Pana"
                "Dzięki składajmy Panu Bogu naszemu"
                -"Godne to i sprawiedliwe"
                Przez ten wtępny dialog, sięgający co najmniej czasów św. Hipolita Rzymskiego, okazuje się, Ĺźe Modlitwa eucharystyczna nie naleĹźy wyłą­cznie do celebransa, lecz do całego zgromadzenia liturgicznego.
          • Prefacja podobnie jak dialog wstępny, sięga początków chrześcijań­stwa (Hipolit, Justyn). W staroĹźytności z zasady kaĹźdy formularz msza­lny miał swoją prefację. Sakramentarz z Werony zawiera aĹź 267 pre­facji. Po Soborze Trydenckim (1545-1563) ich liczba wynosiła juĹź tylko czternaście.
  • W nowym mszale Pawła VI, ilość prefacji dochodzi do stu. Czę­Ĺ›ciowo pochodzą one ze starych ksiąg liturgicznych, a częściowo mu­siały być nowo ułoĹźone dla nowych obchodów liturgicznych. KaĹźda pre­facja zawiera określony motyw dziękczynienia za zbawcze dzieła BoĹźe, dokonane w historii zbawienia. W ten sposób prefację oprócz wielbie­nia Boga i składania Mu dziękczynienia, równieĹź pouczają, ukazując wiernym coraz inne dzieła BoĹźe dokonane w historii świętej. W prefacji kapłan w imieniu całego ludu świętego wysławia Boga Ojca i dziękuje Mu za dzieło zbawienia w coraz innym aspekcie, czy teĹź w całości, stosownie do charakteru obchodu liturgicznego.
  • Na budowę prefacji składają się trzy elementy. Pierwszym z nich jest przejście od dialogu wstępnego do motywu dziękczynienia. Przejście to w kaĹźdej prefacji brzmi mniej więcej jednakowo. Kontynu­uje dziękczynienie, do którego zachęca dialog, a które ma być stałą postawą Ĺźyciową (Ef 5,20; Kol 1,12; 2 Tes 1,3). Brzmi ono: "Zaprawdę godne to i sprawiedliwe, słuszne i zbawienne, abyśmy zawsze i wszędzie Tobie składali dziękczynienie, Panie, Ojcze święty, wszechmogący wieczny BoĹźe, przez Chrystusa, Pana naszego".
                      • Drugim elementem składowym prefacji jest motyw dziękczynienia, który tematycznie zharmonizowany jest z obchodzonym misterium, np.: "On to po swoim zmartwychwstaniu jawnie się ukazał swoim uczniom i na ich oczach wzniósł się do nieba, aby dać nam udział w swoim Bó­stwie".
                      • Trzecim elementem jest zakończenie, które wyraĹźa łączność Kościo­Ĺ‚a ziemskiego z aniołami i świętymi w składaniu Bogu dziękczynienia, za dzieło zbawcze Jezusa Chrystusa. Zakończenie to jest przejściem od motywu dziękczynienia do wspólnej aklamacji "Święty": "Przeto z Aniołami i Archaniołami, z błogosławionymi duchami oraz wszystkimi chórami niebios śpiewamy hymn ku Twojej chwale, bez końca wołając"
  • Aklamacja "Święty" (Sanctus) składa się: ze słów wyjętych z opisu wizji Izajasza (6,1-3), z okrzyku ludu przy wjeĹşdzie Chrystusa do Je­rozolimy (Mt 21,9; J 12, 13) i z wersetu psalmowego (117, 26): "Święty, Święty, Święty Pan, Bóg Zastępów. Pełne są niebiosa i ziemia chwały Twojej. Hosanna na wysokości. Błogosławiony, który idzie w imię Pańskie. Hosanna na wysokości".
    Aklamacja Święty (Iz 6,1-3) miała miejsce w naboĹźeństwach synagogalnych juĹź w Starym Testamencie. Zawołanie to po raz pierwszy zanotowane jest w Euchologion Serapiona z Thumis († 363), ale bez Benedictus i Hosanna. PóĹşniej występuje we wszystkich litur­giach i posiada róĹźne wersje. Błogosławiony (Benedictus) i Hosanna prawdopodobnie wprowadził Kościół jerozolimski.
  • Całe zgromadzenie liturgiczne w łączności z mocami niebios, śpiewa lub recytuje aklamację Święty, która stanowi część Modlitwy eucharys­tycznej. Nie moĹźe być powierzona samemu chórowi.
  • Przejście (Postsanctus) od śpiewu Święty (Sanctus) do epiklezy konsekracyjnej. W Modlitwie eucharystycznej II jest krótkie, w III jest średnie, a w IV długie. W Modlitwie drugiej brzmi ono: "Zaprawdę, święty jesteś, BoĹźe, Ĺşródło wszelkiej świętości".
  • Wspomnienie tajemnicy dnia zachodzi w niedziele i wyĹźej juĹź wy­mienione uroczyste obchody liturgiczne. Odmawia się je między Post­sanctus, a epiklezą. W niedzielę wspomnienie to brzmi następująco: "Dlatego stajemy przed Tobą i zjednoczeni z całym Kościołem uroczyś­cie obchodzimy pierwszy dzień tygodnia, w którym Jezus Chrystus zmart­wychwstał i zesłał na Apostołów Ducha Świętego".
  • Epikleza konsekracyjna jest prośbą skierowaną do Boga Ojca, aby mocą Ducha Świętego przemienił dary chleba i wina w Ciało i Krew Jezusa Chrystusa. Wschód chrześcijański zawsze przykładał wielką wagę do znaczenia epiklezy przy przeistoczeniu darów ofiarnych. Nowe Modlitwy eucharystyczne przez uwydatnienie epiklezy podkreślają jed­ność chrześcijaństwa. Epiklezę kapłan odmawia z wyciągniętymi rękami nad darami, przy słowach "Ciałem i Krwią" czyni nad nimi znak krzy­Ĺźa. W drugiej Modlitwie eucharystycznej epiklezą brzmi: "Uświęć te dary mocą Twojego Ducha, aby stały się dla nas Ciałem i Krwią naszego Pana Jezusa Chrystusa".
  • Opowiadanie o ustanowieniu i konsekracja obejmują słowa i czyn­ności Chrystusa, przez które spełnia się Ofiara którą sam ustanowił w czasie Ostatniej Wieczerzy, gdy złoĹźył w ofierze swoje Ciało i Krew pod postaciami chleba i wina i dał je na pokarm i napój Apostołom oraz polecił im nieustannie odnawiać to misterum (OWMR 55).

Słowa przeistoczenia dla wszystkich Modlitw eucharystycznych ujednolicił Paweł VI Konstytucją Missale Romanum, z 1969 roku:

Bierzcie i jedzcie z tego wszyscy:
to jest bowiem ciało moje,
które za was będzie wydane.

Bierzcie i pijcie z niego wszyscy:
to jest bowiem kielich krwi mojej
nowego i wiecznego przymierza,
która za was i za wielu będzie wylana
na odpuszczenie grzechów.
To czyńcie na moją pamiątkę.

Przeistoczeniu towarzyszyły róĹźne oznaki kultu Chrystusa Eucharys­tycznego, jak: klękanie, adorowanie podnoszonych Postaci eucharystycz­nych, okadzanie, bicie w dzwony, co pielęgnowane jest nadal w niektó­rych okolicach.

  • Aklamacja po przeistoczeniu wprowadzona została przez posoboro­wą reformę liturgiczną. Jest ona wyznaniem wiary w obecność Chrys­tusa w Eucharystii, który złoĹźył siebie w Ofierze na krzyĹźu, który chwalebnie zmartwychwstał i powtórnie przyjdzie w dniu ostatecznym. Aklamacja ta oĹźywia takĹźe udział wiernych w liturgii przez włączanie się w jej śpiew. Nowy mszał zawiera cztery aklamacje do wybowu. Po przeistoczeniu kapłan przyklęka i recytuje lub śpiewa wprowadzenie do aklamacji: Oto wielka tajemnica wiary. Na co lud odpowiada: "Głosimy śmierć Twoją, Panie Jezu, wyznajemy Twoje zmartwychwsta­nie i oczekujemy Twego przyjścia w chwale".
    Aklamacja powyĹźsza umieszczona jest w mszale jako pierwsza. Po­chodzi z liturgii świętego Marka, zwanej takĹźe liturgią aleksandryjską.
  • Anamneza (pamiątka) jest wspominaniem pamiątki Chrystusa. Wy­pełniając Jego polecenie: "To czyńcie na moją pamiątkę", Kościół wspomina błogosławioną Mękę, chwalebne Zmartwychwstanie i Wnie­bowstąpienie Pana, oczekując Jego powtórnego przyjścia. W sposób misteryjny te wymieniane wydarzenia zbawcze są obecne w Mszy św. O takim rozumieniu Eucharystii pisze św. Paweł: "Ilekroć bowiem spoĹźywacie ten chleb albo pijecie kielich, śmierć Pańską głosicie, aĹź przybędzie" (l Kor 11,26). W drugiej Modlitwie eucharystycznej anam­neza połączona z modlitwą ofiarniczą brzmi: "Wspominając śmierć i zmartwychwstanie Twojego Syna, ofiarujemy Tobie, BoĹźe, Chleb Ĺźycia i Kielich zbawienia i dziękujemy, Ĺźe nas wybra­Ĺ‚eś, abyśmy stali przed Tobą i Tobie słuĹźyl".
  • Modlitwa ofiarnicza przez którą Kościół, który reprezentuje aktual­nie zebrana jego cząstka, składa Ojcu niebieskiemu, w Duchu Świę­tym, niepokalaną Ofiarę, a wraz z nią ofiaruje siebie samego. Przed­miotem tej Ofiary jest sam Chrystus, który równocześnie jako najwyĹź­szy i jedyny Kapłan Nowego Przymierza sam siebie składa w ofierze Bogu Ojcu. Kościół jako Jego Ciało mistyczne, dołącza się do Jego Ofiary. "Kościół dąży do tego, by wierni nie tylko składali w ofierze niepokalaną Hostię, ale by równieĹź uczyli się składać samych siebie w ofierze i z kaĹźdym dniem za pośrednictwem Chrystusa osiągali co­raz pełniejszą jedność z Bogiem i między sobą, by w końcu Bóg był wszystkim we wszystkich" (OWMR 55). Do osiągnięcia tego celu pro­wadzi Komunia święta. Modlitwa ofiarniczą z tego względu pamięta o przyjmujących Ciało i Krew Chrystusa, w tak zwanej epiklezie ko­munijnej, która jest prośbą skierowaną do Ojca niebieskiego, aby wszyscy, którzy będą spoĹźywać konsekrowane dary, mocą Ducha Świę­tego złączyli się w miłości z mistycznym Ciałem Chrystusa - Koś­ciołem: "Pokornie błagamy, aby Duch Święty zjednoczył nas wszystkich, przyj­mujących Ciało i Krew Chrystusa".
  • Modlitwy wstawiennicze za Ĺźywych i za zmarłych pouczają równo­cześnie, "Ĺźe Eucharystia sprawuje się w łączności z całym Kościołem w niebie i na ziemi i Ĺźe ofiarę składa się za wszystkich jego członków Ĺźywych i umarłych, którzy zostali wezwani do uczestnicta w odkupieniu i zbawieniu dokonanym przez Ciało i Krew Chrystusa" (OWMR 55).
    Modlitwa za Kościół: "Pamiętaj, BoĹźe, o Twoim Kościele na całej ziemi. Spraw, aby lud Twój wzrastał w miłości razem z naszym PapieĹźem N., naszym Biskupem N. oraz całym duchowieństwem".
  • Gdy w czasie Mszy św. udziela się np. chrztu, wtedy mówi się: "Pamiętaj, BoĹźe, o nowo ochrzczonych, którzy dzisiaj przez chrzest zo­stali włączeni do Twojego ludu, aby z wiarą i odwagą szli za Twoim Sy­nem, Jezusem Chrystusem".
  • Za zmarłego, za którego odprawia się Msza święta: "Pamiętaj o Twoim słudze N., którego z tego świata wezwałeś do sie­bie. Spraw, aby ten, który przez chrzest został włączony w śmierć Two­jego Syna, miał równieĹź udział w Jego zmartwychwstaniu".
  • Za wszystkich zmarłych, w kaĹźdej Mszy św.: "Pamiętaj takĹźe o naszych zmarłych, którzy zasnęli z nadzieją zmart­wychwstania, i o wszystkich, którzy w Twojej łasce odeszli z tego świata. Dopuść ich do oglądania Twojej światłości".
  • Za Ĺźywych: "Prosimy Cię, zmiłuj się nad nami wszystkimi i daj nam udział w Ĺźy­ciu wiecznym z Najświętszą Bogurodzicą Dziewicą Maryją, ze świętymi Apostołami, ze świętym N., i wszystkimi Świętymi, którzy w ciągu wieków podobali się Tobie, abyśmy z nimi wychwalali Ciebie przez Twojego Sy­na, Jezusa Chrystusa".
  • Doksologia końcowa jest uwielbieniem Boga wraz z podniesieniem konsekrowanych postaci. We wszystkich Modlitwach eucharystycznych brzmi ona jednakowo. Oparta jest na tekście anafory św. Hipolita Rzymskiego: "Przez Chrystusa, z Chrystusem i w Chrystusie, Tobie, BoĹźe, Ojcze wszechmogący, w jedności Ducha Świętego, wszelka cześć i chwała, przez wszystkie wieki wieków. Amen".
  • Końcowe AMEN po doksologii jest najwaĹźniejsze w całej Mszy św. Przez to Amen lud podpisuje się niejako pod Modlitwą eucharystyczną i potwierdza ją. Modlitwa ta wymaga, aby wszyscy obecni słuchali jej ze czcią i w ciszy, i uczestniczyli w niej przez przewidziane aklamacje. Podczas tej Modlitwy zakazane są wszelkie inne modlitwy i śpiewy oraz gra na organach i innych instrumentach.

~

Obrzędy komunijne

W opisach biblijnych ustanowienia Eucharystii jest nakaz Chrystusa: "Bierzcie i jedzcie..." oraz "Pijcie z niego wszyscy..." Polecenia te od­noszą się do wszystkich uczestników liturgii mszalnej. Mają oni "zgod­nie z poleceniem Pana, i odpowiednio przygotowani, przyjmować Jego Ciało i Krew, jako pokarm duchowy" (OWMR 56). Komunia św. oznacza zjednoczenie i wspólnotę z Chrystusem w sensie słów, jakie podaje św. Jan Ewangelista: "Kto poĹźywa moje ciało i pije moją krew, trwa we mnie, a ja w nim" (J 6,56).

~

Modlitwa Pańska rozpoczyna obrzędy komunijne. Od IV wieku by­Ĺ‚a ona w liturgii jedyną modlitwą przygotowawczą do Komunii świętej (Cyryl Jerozolimski, Augustyn). Najstarsze komentarze do Modlitwy Pańskiej w prośbie o chleb powszedni widzą aluzję do chleba eucha­rystycznego (Tertulian, Cyprian). Podobnie prośbę o odpuszczenie win rozumiano jako pragnienie oczyszczenia się na przyjęcie Ciała Pań­skiego i Jego Krwi (Augustyn). Te dwie prośby zadecydowały, Ĺźe Modlitwa Pańska stała się przygotowawczą do Komunii świętej. Obec­ne jej miejsce po Modlitwie eucharystycznej ustalił papieĹź Grzegorz Wielki, jako bardziej odpowiednie dla modlitwy przygo­towawczej.

Modlitwa Pańska w liturgii mszalnej ma swoją oprawę modlitewną złożoną z wezwania, embolizmu i aklamacji.

~

Wezwanie (wstęp) do Modlitwy Pańskiej jest we wszystkich obrząd­kach. Podkreśla to jej godność. W litur­gii rzymskiej wstęp ten był stały. Od ostatniej reformy liturgicznej kapłan moĹźe go urozmaicać. Mszał rzymski dla diecezji polskich po­daje kilka wariantów wzorcowych. Wprowadzono je z powodu nieudanych zwykle improwizacji. Wezwanie do Ojcze nasz powołuje się na polecenie Chrystusa (Mt 6,8; Łk 11,2): "Pouczeni przez Zbawiciela i posłuszni Jego słowom, ośmielamy się mówić..."

~

Embolizm (przydatek) jest rozwinięciem ostatniej prośby Modlitwy Pańskiej. Zawiera prośbę o uwolnienie całej wspólnoty wiernych od mocy zła, o zwycięstwo nad pokusami. Embolizm znany był w róĹźnych obrządkach od V w. Według Ordo Romanus I, na końcu Ojcze nasz opuszczano Amen i dodawano embolizm odmawiany głośno. Istniały róĹźne wersje embolizmu. Dzisiejsze jego brzmienie nawiązuje do wersji zawartej w Ordo Romanus I, i brzmi: "Wybaw nas, Panie, od zła wszelkiego i obdarz nasze czasy pokojem. WspomóĹź nas w swoim miłosierdziu, abyśmy zawsze wolni od grzechu i bezpieczni od wszelkiego zamętu, pełni nadziei oczekiwali przyjścia naszego Zbawiciela, Jezusa Chrystusa".

Lud kończy embolizm aklamacją, którą z powodu wielbiącej treści nazwano doksologią. Wzięta z hymnu zawartego w Didache, i brzmi następująco: "Bo Twoje jest królestwo, potęga i chwała na wieki".

Cały ten ciąg, złoĹźony z wezwania, Modlitwy Pańskiej, embolizmu i doksologii odmawia się głośno, albo się śpiewa. Przez prośbę o pokój embolizm jest przejściem do znaku pokoju.

~

Obrzęd pokoju, wprowadzony prawdopodobnie w V wieku, jest jed­nym z elementów przygotowawczych do Komunii świętej. W kazaniu na górze Chrystus postawił zasadę, Ĺźe słuĹźbę Bożą musi poprzedzić pojednanie z braćmi (Mt 5,23-24). Kto pragnie przyjąć Ciało Pańskie i związane z tym łaski, trzeba być człowiekiem pokoju i przebaczenia. Dlatego w liturgiach wschodnich obrzęd pokoju ma miejsce przed anaforą. W obrządku rzymskim obrzęd pokoju kończył liturgię słowa Bo­Ĺźego. "W obrzędzie pokoju wierni błagają o pokój i jedność dla całego Kościoła i dla całej rodziny ludzkiej oraz wyraĹźają wzajemną miłość, zanim będą uczestniczyć w jednym chlebie" (OWMR 56). Modlitwa pokoju wchodząca w ten obrzęd jest następująca: "Panie Jezu Chryste. Ty powiedziałeś swoim Apostołom: Pokój zosta­wiam wam, pokój mój wam daję. Prosimy Cię, nie zwaĹźaj na grzechy nasze, lecz na wiarę swojego Kościoła i zgodnie z Twoją wolą napełniaj go pokojem i doprowadĹş do pełnej jedność".

W modlitwie tej nowy mszał wprowadził zmiany na niektóre okresy roku kościelnego, a mianowicie na okresy Narodzenia Pańskiego, Wiel­kiego Postu, Wielkanocy i w uroczystość Zesłania Ducha Świętego.

Zewnętrznym wyrazem zgody z bliĹşnim jest znak pokoju. Począt­kowo był to pocałunek pokoju, zgodnie z ówczesnym zwyczajem. PóĹş­niej całowano pacyfikał, którym był relikwiarz lub krzyĹź. Wreszcie znak pokoju został ograniczony do liturgii świeceń i uroczystych celebr. Obecnie Stolica Święta wybór znaku pokoju pozostawiła kon­ferencjom biskupim. Episkopat Polski wprowadził ukłon w kierunku najbliĹźszych uczestników liturgii, bez słów.

~

Łamanie chleba miało miejsce juĹź we Wieczerniku. Chrystus łamał pierwszy Chleb eucharystyczny i rozdawał swoim uczniom. Łamanie ta­kie praktykowane było aĹź do czasu wprowadzenia komunikantów. Ła­manie chleba, obok znaczenia praktycznego, miało równieĹź znaczenie symboliczne. Oznaczało mianowicie prawdę, o której uczy św. Paweł: "PoniewaĹź jeden jest chleb, przeto my, Uczni, tworzymy jedno ciało, wszyscy bowiem bierzemy z tego samego chleba" (l Kor 10,16-17).

Wprowadzenie do Mszału, idąc za Konstytucją o liturgii (nr 55), wyraĹźa Ĺźyczenie "by wierni przyjmowali Ciało Pańskie z Hostii konse­krowanych podczas tej Mszy, w której uczestniczą, a w okolicznościach przewidzianych przez prawo mieli udział takĹźe w Komunii z kielicha; w ten sposób za pośrednictwem znaków Komunia ukaĹźe się wyraĹşniej jako udział w aktualnie składanej ofierze" (nr 56).

~

Obrzęd zmieszania postaci eucharystycznych jest pozostałością his­toryczną, której nie da się jednoznacznie wyjaśnić. Obecnie celebrans po łamaniu Hostii, małą jej cząstkę wpuszcza do kielicha ze słowami: "Ciało i Krew naszego Pana Jezusa Chrystusa, które łączymy i będzie­my przyjmować, niech nam pomoĹźe osiągnąć Ĺźycie wieczne".

Wprowadzenie do Mszału rezygnuje z interpretacji tego obrzędu.

W historii, zmieszanie postaci miało róĹźną formę. Jedną z nich był ryt "Sancta". Polegał on na tym, Ĺźe papieĹź po łamaniu chleba, jedną cząstkę zostawiał, by w czasie następnej Mszy świętej, wpuścić ją do kielicha. Ryt ten oznaczał ciągłość Ofiary Chrystusowej (Ordo Rom. II nr 6). KaĹźda następna Msza święta to jedna i ta sama Ofiara. Dru­gą formą łamania postaci, to "ritus fermenti". Polegał na tym, Ĺźe pa­pieĹź wysyłał akolitów lub diakonów do kościołów tytularnych Rzymu (tituli) z cząstkami chleba eucharystycznego. Celebransi, w kościołach tytularnych wpuszczali je do swoich kielichów. Obrzęd ten symbolizo­wał jedność Ofiary Chrystusowej. Msze święte odprawiane w róĹźnych miejscach uobecniają tę samą Ofiarę eucharystuczną (Innocenty I, List 25 do Decencjusza z Gubbio, z 416 r.). RównieĹź biskupi wysyłali cząs­tkę konsekrowanego chleba swoim prezbiterom, oraz wzajemnie jeden drugiemu biskupowi, podkreślając jedność Ofiary i jedność kapłaństwa.

~

Baranku BoĹźy śpiewa się w czasie obrzędu łamania chleba. Śpiew ten wprowadził papieĹź Sergiusz I († 701). Od IX wieku "Baranku Bo­Ĺźy" śpiewano trzykrotnie. Od X wieku na końcu wprowadzono: "obdarz nas pokojem".

Obecnie "Baranku BoĹźy" śpiewają wszyscy razem albo na przemian ze scholą lub kantorem i powtarza się tak długo, jak długo trwa ła­manie chleba. Ostatnie wezwanie kończą słowa: "Obdarz nas pokojem".

~

Prywatne przygotowanie kapłana do Komunii świętej w ramach li­turgii mszalnej jest pozostałością apologiów średniowiecznych i sięga IX wieku. W nowym mszale kapłan ma do wyboru dwie apologie po­chodzące z XIV wieku, z których jedną celebrans odmawia, np.: "Panie Jezu Chryste, Synu Boga Ĺźywego, Ty z woli Ojca, za współ­działaniem Ducha Świętego, przez swoją śmierć dałeś Ĺźycie światu, wybaw mnie przez najświętsze Ciało i Krew Twoją od wszystkich nieprawości mo­ich i od wszelkiego zła; spraw takĹźe, abym zawsze zachowywał Twoje przykazania i nie dozwól mi nigdy odłączyć się od Ciebie". Równocześnie lud w ciszy przygotowuje się do przyjęcia Komunii świętej.

~

Komunia święta - Kapłan przyklęka, z czcią bierze Hostię, pod­nosi w górę, ukazując ją wiernym, zaprasza na ucztę Chrystusa, sło­wami Biblii: "Oto Baranek BoĹźy, który gładzi grzechy świata" (J 1,29). "Błogosła­wieni, którzy zostali wezwani na Jego ucztę" (Ap 19,9). Razem z ludem dodaje słowa Ewangelii: "Panie nie jestem godzien, abyś przyszedł do mnie, ale powiedz tylko słowo, a będzie uzdrowiona dusza moja" (Mt 8,8). Na podstawie uchwały Konferencji Episkopatu Polski, powyĹźszych słów nie wolno zmieniać.

Kapłan po przyjęciu Eucharystii i krótkiej modlitwie, podaje Komu­nię świętą wiernym ze słowami: "Ciało Chrystusa", na co kaĹźdy odpo­wiada: "Amen", wyznając wiarę w obecność Chrystusa w Eucharystii.

W Polsce decyzją Episkopatu z 1968 roku, Komunię św. podaje się wiernym do ust, na język. Ponadto wierni mają przyjmować Komunię w pozycji klęczącej. Tylko w wyjątkowych okolicznościach wierni mogą Komunię św. przyjmować w pozycji stojącej (np. zbytni tłok w kościele czy Msza polowa, zwłaszcza gdy jest błoto...).

Tego samego dnia moĹźna ponownie przyjąć Komunię świętą. Ko­deks Prawa Kanonicznego tak o tym mówi: "Kto przyjął juĹź Najświęt­szą Eucharystię, moĹźe ponownie tego samego dnia przyjąć jedynie podczas sprawowania Eucharystii, w której uczestniczy".

Pod dwiema postaciami Komunia święta obowiązywała do póĹşnego średniowiecza. Przyjmowanie bowiem Komunii pod obiema postaciami lepiej odpowiada wzorowi Ostatniej Wieczerzy i nakazowi Chrystusa. Jednak nauka teologów i wiara w obecność Chrystusa pod kaĹźdą po­stacią eucharystyczną spowodowały, Ĺźe przyjęła się praktyka Komunii świętej pod jedną postacią. Przyczyniły się do tego takĹźe względy hi­gieniczne. Od czasów utrakwistów, husytów, protestantów, którzy do­magali się Komunii pod dwiema postaciami, operując błędnymi prze­słankami teologicznymi, Stolica Święta zabroniła na jakiś czas Komunię pod obiema postaciami. Sobór Watykański II rozpoczął ostroĹźnie wpro­wadzać Komunię pod obiema postaciami. Wprowadzenie do Mszału wylicza juĹź czternaście róĹźnych grup wiernych, którym na podstawie pozwolenia ordynariusza i po odpowiednim przygotowaniu przez kate­chezę, moĹźna udzielić Komunii św. pod obiema postaciami (nr 242). Mszał podaje cztery sposoby udzielania Komunii świętej pod postacią wina (nr 234):

  • moĹźna pić konsekrowane wino wprost z kielicha
  • przez zanurzenie Hostii w kielichu
  • picie za pomocą rurki (srebrnej)
  • za pomocą łyĹźeczki (srebrnej)

Ze względu na wymowę znaku, picie wprost z kielicha stawia się na pierwszym miejscu. Udzielający zanim poda przyjmującemu kielich do picia, mówi: "Krew Chrystusa", na co odpowiada on z szacunkiem: "Amen", wyznając wiarę w obecność Chrystusa pod postacią wina. Z reguły przyjmujący sam bierze kielich do rąk, pije i oddaje diakonowi względnie kapłanowi, który brzeg kielicha obciera puryfikaterzem. Trzeba zwrócić uwagę równieĹź na to, aby nie zmuszać do przyjmowa­nia Komuna z kielicha, gdy ktoś sobie tego nie Ĺźyczy, lecz podawać tylko tym, którzy tego pragną.

~

Śpiew na Komunię wykonuje się podczas jej udzielania. Jedność głosów wyraĹźa duchowe zjednoczenie przyjmujących Komunię i ukazuje radość serc i braterski charakter procesji komunijnej.

Księgi liturgiczne (Mszał, Graduał...) przepisują śpiewanie antyfony z psalmem lub bez psalmu. Antyfona w swojej treści nawiązuje do ob­chodzonego misterium i do skutków Eucharystii.

Śpiew ten moĹźna zastąpić polskimi pieśniami naboĹźnymi o Naj­Ĺ›więtszym Sakramencie. Obowiązują tu te same przepisy, co na wejś­cie. JeĹźeli na Komunię nie śpiewa się w ogóle, wtedy trzeba odrecytować samą antyfonę, przed lub podczas Komunii świętej.

~

Dziękczynienie po Komunii świętej jest wskazane i moĹźe odbywać się przez pewien czas. Z IV wieku pochodzi liturgiczna modlitwa dziękczynna kapłana, którą odmawia po cichu: "Panie, daj nam czystym sercem przyjąć to, co spoĹźyliśmy ustami, i dar otrzymany w doczesności niech się stanie dla nas lekarstwem na Ĺźycie wieczne".

Wskazane jest dziękczynienie w ciszy przez jakiś czas, aby każdy prywatnie, po swojemu, przeżył obchodzone misterium i przyjęcie Ciała Pańskiego. Im głębsze przeżycie tego misterium, tym lepsze będą jego skutki w życie codziennym.

W tym czasie moĹźna odśpiewać takĹźe psalm wielbiący, hymn lub inny śpiew dziękczynny, czy pieśń naboĹźną o Najświętszym Sakramen­cie. Celebrans w czasie śpiewu lub dziękczynienia w ciszy, moĹźe zająć miejsce na swoim krześle.

~

Modlitwa po Komunii (Postcommunio) posiada charakter dziękczyn­ny. Często zawiera ona prośbę o trwałe skutki przyjętego Sakramentu, np.: "Wszechmogący i miłosierny BoĹźe, spraw, abyśmy dostąpili niewi­dzialnych skutków Sakramentu, który przyjęliśmy w sposób widzialny".